ارزيابي كتابخانه‌هاي دبيرستاني شهر كرمانشاه و ارائه راهكارهايي
براي بهبود وضعيت آنها

علي اميد چهري[1]
حميد احمدي[2]

چكيده
در پژوهش حاضر، كتابخانه‌هاي دبيرستاني شهر كرمانشاه بررسي شده است. ضرورت انجام اين پژوهش به جهت كسب آگاهي و شناخت هرچه بيشتر نسبت به اوضاع و شرايط فيزيكي كتابخانه‌ها بوده، و هدفهاي مورد نظر عبارتند از: كسب اطلاعات جامع و دقيق از شرايط فيزيكي، مجموعه، بودجه، خدمات، نيروي انساني كتابخانه‌ها، كسب آگاهي و شناخت كمبودها و نقايص. روش برگزيده براي اين پژوهش، بنا بر سازگاري آن با نوع و ماهيت تحقيق، روش پيمايشي است و براي كسب اطلاعات دقيق‌تر، كل جامعه آماري شامل 141 دبيرستان بررسي شده است. نتايج تحقيق نشان مي‌دهد نسبت تعداد كتابها به تعداد دانش‌آموزان در مدارس 97/4% است. همچنين، همين‌طور از 141 واحد آموزشي تحت پوشش، 124 دبيرستان كتابخانه دارد و اكثر آنها از داشتن ابتدايي‌ترين نياز يك كتابخانه ـ شرايط فيزيكي ـ محرومند. به علاوه، فضاي موجود كتابخانه‌هاي دبيرستاني متناسب با تعداد دانش‌آموزان نيست و با زيربناي تقريبي 3500 مترمربع، به‌طور متوسط هر كتابخانه 28/22 مترمربع را به خود اختصاص داده است.
كليدواژه‌ها: كتابخانه‌هاي دبيرستاني: شهر كرمانشاه

مقدمه
هدف آموزش و پرورش، پرورش فكر و انديشه و توسعه ذهن انسانهاست، تا در شرايط گوناگون بهتر بينديشند، بهتر زندگي كنند و رفتار و كردار مناسب و مفيد براي خود و جامعه داشته باشند (صمدي علي‌نيا، 1385). با وجود تأثير مهم كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در ارتقاي آموزش و پرورش، اين مراكز در كشور ما ـ خواسته يا ناخواسته ـ رشد كافي و تأثيري محسوس در روند يادگيري دانش‌آموزان نداشته‌اند. در اين پژوهش، ضمن شناخت كمبودهاي اين مراكز ـ كه با بررسي شرايط فيزيكي، وضعيت مجموعه، بودجه، خدمات و فعاليتهاي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي (دبيرستاني) شهرستان كرمانشاه حاصل شده است ـ پيشنهادهايي براي بهبود شرايط آنها ارائه مي‌شود.

پرسشهاي اساسي
1. كتابخانه‌هاي دبيرستاني شهرستان كرمانشاه چه تجهيزاتي دارند؟
2. وضعيت كتابداران كتابخانه‌هاي دبيرستاني از نظر ميزان تحصيلات چگونه است؟
3. وضعيت بودجه چگونه است؟
4. مواد و منابع موجود از نظر تهيه و سازماندهي در چه وضعيتي هستند؟
5. وضعيت استفادة مراجعه كنندگان از مجموعه چگونه است؟
6. موانع و مشكلات احتمالي كتابخانه‌هاي مورد پژوهش چيست؟
7. آيا كتابخانه‌هاي دبيرستاني شهرستان كرمانشاه داراي مكان مستقل هستند؟

روش تحقيق، جامعة پژوهش و ابزار گردآوري اطلاعات
پژوهش حاضر با روش پيمايشي انجام شده و جامعة مورد مطالعه آن 141 كتابخانه دبيرستاني (68 مورد دخترانه و 73 واحد پسرانه) تحت پوشش سازمان آموزش و پرورش شهرستان كرمانشاه مي‌باشد. كتابخانه‌هاي مراكز آموزش ضمن خدمت، كتابخانه معلم شماره 1 و 2، همچنين كتابخانه مركزي ناحيه دو كه در چارچوب كتابخانه‌هاي آموزشگاهي نيستند، از مطالعه حذف شد. براي گردآوري اطلاعات، از پرسشنامه‌اي كه سؤالهاي آن عمدتاً با در نظر گرفتن شرايط، وضعيت مجموعه، بودجه، خدمات و اداره‌كنندگان فعاليتهاي كتابخانه‌هاي دبيرستاني تنظيم شده بود. اين پرسشنامه داراي 30 سئوال باز و بسته است. در اين تحقيق علاوه بر پرسشنامه براي جمع‌آوري اطلاعات از روش مصاحبه و مشاهده نيز استفاده شده است. فرم پرسشنامه و گزارشهاي سالانة نواحي آموزش و پرورش، مهمترين ابزارهاي گردآوري اطلاعات در اين تحقيق بوده است. براي تجزيه و تحليل يافته‌ها، ابتدا اطلاعات كليه پرسشنامه‌ها استخراج و جدولهاي مربوط به هر سؤال جداگانه بررسي شده است. پس از بررسي جوابهاي مربوط به هر سؤال در قالب جدولهاي تركيب شده و سپس با استفاده از آمار توصيفي، سؤالهاي مربوط تجزيه و تحليل شده است.

مروري بر پيشينة پژوهش
«مهدي‌زاده نادري» (1356) در تحقيقي با عنوان «وضعيت جاري كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در استان فارس» نتيجه گرفت كه به كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در ايران تاكنون توجه كافي نشده است. با اصلاحات موجود اخير در نظام آموزشي كشور، لزوم داشتن كتابخانه‌هاي آموزشگاهي به عنوان يكي از اركان اساسي آموزش و پرورش احساس مي‌شود. در اين تحقيق، براي گردآوري اطلاعات از روشهاي مصاحبه، مشاهده و پرسشنامه‌اي حاوي 46 سؤال در دو بخش استفاده شد. پنج شهر از استان فارس انتخاب و 10% از كتابخانه‌هاي آموزشگاهي اين شهرها به عنوان نمونه مورد مطالعه قرار گرفت. تجزيه و تحليل اطلاعات به دست آمده، دو فرضية پيش‌بيني شده را بدين شرح تأييد مي‌كرد:
1ـ كتابخانه‌هاي آموزشگاهي فارس امكانات محدودي دارند و خدمات قابل توجهي در اختيار دانش‌آموزان و معلمان قرار نمي‌دهند.
2ـ با وجود كمبود و نارسايي قوانين موجود در مورد كتابخانه‌هاي مدارس ابتدايي و راهنمايي، نوعي كتابخانه در اين مدارس موجود است.
«آسايش» (1356) در تحقيقي با عنوان «مقايسة كتابخانه‌هاي دبيرستاني ايران (تهران) و بريتانيا» مطالعه و تحقيق در يك سيستم كتابخانه دبيرستاني پيشرفته را كه بتواند در توسعه و پيشرفت كتابخانه‌هاي دبيرستاني ايران كمك و راهنما باشد، مدنظر قرار داد. تحقيق دربارة كتابخانه‌ها‌ي دبيرستاني ايران، علاوه بر استفاده از چند منبع موجود از جمله گزارشهاي مركز خدمات كتابداري و مركز مدارك علمي، بر اساس ديدارهايي از چند كتابخانه دبيرستاني نمونه تهران صورت گرفت كه با همراهي پروفسور «آليس لرر» انجام گرديد. در مورد مدارس بريتانيا، از چند كتابخانة دبيرستاني در ايالات مختلف انگلستان، ولز و اسكاتلند بازديد به عمل آمد.
«بيگدلي» (1360) در پايان‌نامه خود با عنوان «طرح پيشنهادي براي تربيت كتابدار آموزشگاهي» هدف از انجام اين تحقيق را بررسي وضعيت كتابخانه‌هاي مدارس و شناسايي نقاط ضعف و قوّت آنها و تعيين نقش كتابدار آموزش ديده در پيشبرد امور كتابخانة آموزشگاهي و در نتيجه لزوم تربيت كتابدار آموزشگاهي بيان مي‌كند. تحقيقاتي كه قبلاً در زمينه مسائل و مشكلات كتابخانه‌هاي مدارس ايران انجام گرفته، اغلب به مدارس نمونه تهران يا شهرهاي بزرگ اختصاص يافته است. براي ارزيابي دقيق‌تر و دستيابي به نتايج بهتر و واقعيتهاي ملموس موجود، زمينه و حدود تحقيق به كتابداران مدارس شهر اهواز (دبستان، دورة راهنمايي و دبيرستان) محدود گشته است. هرچند ميزان امكانات، استعدادها و شرايط و محيط فرهنگي ـ اجتماعي شهرهاي مختلف ايران با يكديگر تفاوت بسيار دارد، نياز به وجود كتابدار آموزشگاهي در تمام شهرها و روستاهاي ايران، يكي از وجوه مشترك مدارس ايران است.
«باب‌الحوائجي» (1366) در تحقيقي با عنوان «علل عدم تداوم و پويايي كتابخانه‌هاي دبيرستاني در ايران» هدف تحقيق خود را شناخت علل عدم تداوم پويايي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي (دبيرستاني) در ايران ذكر مي‌كند. به نظر وي، براي شناخت ريشه‌هاي تداوم و پويايي، نداشتن كتابخانه‌هاي دبيرستاني، به تحقيقاتي وسيع و دامنه‌دار نياز است و تحقيق وي تنها به بخشي از آن علل و عوامل كه خود را بيشتر نشان داده‌اند، اشاره دارد. باب‌‌الحوائجي در مطالعه خود به سنجش ارتباط ميزان اثرگذاري شرايط ظاهري و مالي براي كار در اين كتابخانه‌ها ـ تعيين ميزان اثرگذاري برنامه‌هاي آموزشي در زمينه ايجاد و عادت به مطالعه در مدارس شهر تهران ـ توجه كرد.
«خسروي» (1370) در تحقيق خود كه با هدف بررسي وضعيت كتابخانه‌هاي دبيرستاني سراسر كشور و ارائه راه‌حل براي پويايي آنها انجام شد، فقر و توزيع ناعادلانة امكانات در كتابخانه‌هاي آموزشگاهي را به نمايش گذاشت.
«حسن‌پور گل ميشي» (1378) در تحقيقي، كتابخانه‌هاي دبيرستاني شهر مشهد را از نظر فضا، كتابها و ساير مواد موجود در مجموعه، سازماندهي و فراهم‌آوري مواد، چگونگي اداره كتابخانه‌ها، ارتباط و همكاري كتابخانه‌هاي آموزشگاهي با ساير كتابخانه‌ها، عوامل تأثيرگذار بر مطالعة دانش‌آموزان و بودجه اختصاص يافته به كتابخانه‌ها، بررسي نمود. وي از دو نوع پرسشنامه براي مديران، دبيران، كاركنان، كتابداران و دانش‌آموزان استفاده كرد. پرسشنامه از نوع تلفيقي بسته و باز بود. وي با حضور در آموزشگاه‌هاي مورد پژوهش، مجموعاً 1635 پرسشنامه را توزيع كرد. نتايج تحقيق وي نشان داد كتابخانه‌هاي عادي مشهد پويايي مطلوب را نداشته و در جذب دانش‌آموزان ناموفق بوده‌اند. محدوديت امكانات مالي، نيروي انساني ناكافي، كمبود فضا و مجموعه خواندني نامناسب، بخشي از دلايل موفق نبودن كتابخانه‌هاي دبيرستاني مشهد بوده است.
«علومي» (1979) در رسالة دكتراي خود در دانشگاه پيترزبرگ آلمان در سالن 1979 با عنوان «بررسي كتابخانه‌هاي شهر تهران و پيشنهادهايي براي توسعه آنها» به بررسي كتابخانه‌هاي شهر تهران پرداخت. در اين پژوهش 60 مورد كتابخانه‌ دبيرستاني تهران از طريق مصاحبه با كتابدار و عوامل اجرايي و نيز مشاهدة محقق انجام و مشخص شد: 1ـ كتابخانه‌هاي دبيرستاني فاقد كتابدار با پست سازماني مي‌باشند 2ـ اكثر منابع مذهبي و كتابهاي اجتماعي داستاني نيز زمينه مذهبي دارند 3ـ اغلب كتابخانه‌ها فاقد كتب مرجع مي‌باشند 4ـ بودجه خاص در دبيرستانها براي كتابخانه وجود ندارد 5ـ مجموعه اكثر كتابخانه‌ها فاقد سازماندهي است 6ـ اكثر كتابخانه‌ها مكان نامناسب دارند 7ـ اكثر كتابخانه‌ها به روش بسته اداره مي‌شوند.

يافته‌هاي پژوهش
تعداد كتابخانه‌هاي آموزشگاهي
از 141 واحد آموزشي تحت پوشش نواحي سه گانه آموزش و پرورش شهرستان كرمانشاه 124 مدرسه (94/87%) داراي كتابخانه و 17 مدرسه (06/12%) فاقد كتابخانه مي‌باشند.
1. مكان و فضاي كتابخانه
48/60% از كتابخانه هاي دبيرستاني مورد بررسي، مكانهاي اختصاص يافته به خود دارند و 52/39% از كتابخانه‌ها داراي كاربري مختلفند و به‌طور مشترك به منظورهاي گوناگون مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
از 49 دبيرستاني كه مكان كتابخانه آنها به طور مشترك براي منظورهاي گوناگون مورد استفاده است، 12 كتابخانه (17/9%) در اتاق امور تربيتي، 8 كتابخانه (45/6%) در داخل نمازخانه، 7 كتابخانه (64/5%) در اتاق دبيران، 15 كتابخانه (90/12%) در گوشه‌اي از راهرو مدرسه قرار دارند و 7 كتابخانه دبيرستاني (65/5%) نيز در مكانهاي غير از موارد متعارف قرار دارند.
38/48% از كتابخانه‌هاي مورد بررسي (61 دبيرستان) چه مكان آنها اختصاصي باشد يا اشتراكي، زيربنايي كمتر از 20 مترمربع دارند. 67/34% از اين مراكز زيربنايي بين 20 تا 50 مترمربع دارند، 48/10% زيربنايي بين 50 تا 70 مترمربع دارند و تنها 45/6% آنها زيربنايي بيش از 70 متر دارند.
74/92% از اين كتابخانه‌ها داراي قفسه كتاب، 38/48% داراي ميز مطالعه، 83/29% قفسه نشريات، 38/23% داراي ميز امانت، 12/16% داراي برگه‌دان و 25/7% آنها به وسايلي ديگر غير از موارد متعارف مجهز هستند.

2. اداره‌كنندگان فعاليتهاي كتابخانه‌هاي دبيرستاني
تعداد 122 كتابخانه دبيرستاني (39/98%) مورد بررسي، تنها يك كتابدار دارند و دو كتابخانه دبيرستاني (67/1%) هم داراي 2 كتابدار هستند. هيچ‌كدام از مدارس 3 كتابدار و يا بيش از 3 كتابدار نداشتند. در مجموع، تعداد 124 كتابدار در دبيرستانهاي مورد بررسي فعاليت داشتند كه از اين ميزان، 59 كتابدار در دبيرستانهاي دخترانه و 65 كتابدار در مدارس پسرانه مشغول به خدمت مي‌باشند.
داده‌هاي جدول 1 نشان مي‌دهد 55 نفر (35/44%) از مسئولان كتابخانه‌هاي دبيرستاني داراي پست سازماني كتابدار هستند، 40 نفر (26/32%) از آنها مربي پرورشي هستند. 7 نفر (65/5%) از آنها از دبيران آموزش و پرورش هستند و 22 نفر (74/17%) آنها پستهاي سازماني ديگري غير از موارد نام برده‌اند.

با توجه به داده‌هاي جدول شماره 2، 21 نفر (94/16%) از مسئولان كتابخانه‌هاي مورد بررسي مدرك ديپلم دارند، 68 نفر (84/54%) داراي مدرك كارداني و 35 نفر (22/28%) داراي مدرك كارشناسي هستند.

تعداد 9 نفر (26/7%) از مسئولان و كتابداران كتابخانه‌هاي مورد بررسي داراي مدرك كارداني و كارشناسي كتابداري هستند و 115 نفر(74/92%) از كتابداران كتابخانه‌هاي مورد نظر داراي مدرك غير كتابداري مي‌باشند.
3. بودجه
تعداد 114 دبيرستان (94/91%) بودجه مستقلي براي كتابخانه خود ندارند و تنها 10 كتابخانه دبيرستاني (06/8%) داراي بودجه‌اي مستقل مي‌باشند، بيشتر مدارسي كه به نهادهاي خاص مثل دانشگاه يا اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي وابسته‌اند، تا حدودي بودجة مستقلي دارند.
4. مجموعه (مواد و منابع كتابخانه)
كتكتابهاي كتابخانه‌هاي مورد بررسي در مجموع 261902 جلد است كه از اين تعداد 249967 جلد فارسي، 1968 جلد لاتين و 9967 جلد كتابهاي مرجع هستند. همچنين از اين تعداد، 136622 جلد به دبيرستانهاي دخترانه و125280 جلد به دبيرستانهاي پسرانه تعلق دارد.
 

 
5 .خدمات
16 كتابخانه دبيرستاني(9/12%) داراي نوعي خط مشي انتخاب كتاب بوده و 108 كتابخانه (1/87%) هيچ‌گونه خط مشي مدوني ندارند. عواملي كه به عنوان خط مشي ذكر شده است، 16 مورد نظرخواهي از دانش‌آموزان و دبيران مدارس قبل از خريد است.
0303/24% از انتخابها توسط شخص كتابدار، 94/13% توسط مربي پرورشي، 25% توسط شوراي دبيران آموزشگاه، 97/25% توسط مدير دبيرستان و 06/11% توسط افرادي غير از موارد ذكر شده، انتخاب مي‌شود. از دانش‌آموزان به صورت هديه، از كتابدار كتابخانه، مربي پرورشي، شوراي دبيران و مدير مدرسه نيز براي انتخاب كتاب استفادهشده است.
 

8585 كتابخانه (54/68%) روش موضوعي دلخواه را براي تنظيم مجموعه خود برگزيده‌اند و بدين ترتيب ابتدا از روي عنوان موضوعات را تشخيص داده و با توجه به قفسه‌اي كه كتاب در آن قرار مي‌گيرد، به كتاب شماره‌اي داده مي‌شود و آن شماره به عنوان شمارة بازيابي كتاب تلقي مي‌شود، 12/16% از كتابخانه‌ها با رده‌بندي ديويي آشنا تنظيم شده‌اند. 06/8% از روش الفبايي برچسب عنوان، 03/4% هم با توجه به قطع كتابها تنظيم شده‌اند و03/4% از موارد روشهاي ديگر غير از موارد ذكر شده را براي تنظيم مجموعه به كار برده‌اند.
 

100% دانش‌آموزان از كتابخانه‌هاي مورد بررسي استفاده مي‌كنند, 61/76% معلمان و 35/19% ساير كاركنان آموزشگاه از جمله مراجعان به كتابخانه‌هاي مورد مطالعه مي‌باشند.

فعاليتهاي جنبي كتابخانه
4545/56% كتابخانه‌هاي دبيرستاني مسابقات شعر، داستان‌نويسي و كتابخواني اجرا مي‌كنند. 39/48% داراي فعاليتهاي تهيه روزنامه ديواري مي‌باشند، 03/29% در برپايي نمايشگاه كتاب و عكس فعال هستند، 48/10% در برنامه‌هاي خود نمايش فيلم را براي دانش‌آموزان دارند، 65/5% برنامه‌هايي از جمله نقد و بررسي كتاب و آثار هنري را انجام مي‌دهند و 06/8% فعاليتهاي ديگري دارند.
 

مشكلات كتابخانه‌هاي آموزشگاهي
همهمان‌گونه كه در جدول شماره 8 آمده است، در 92 كتابخانه (19/74%) مسئولان كتابخانه‌هاي مورد بررسي, نبود كتابدار متخصص, 115 كتابخانه (74/92%) بي‌توجهي مسئولان به كتابخانه، 124 كتابخانه (100%) نبود بودجه كافي و 82 كتابخانه (12/66%) نداشتن منابع جديد را به عنوان اصلي‌ترين مشكلات كتابخانه‌هاي مورد مطالعه مي‌دانند.
 

بحث و نتيجه‌گيري
شرايط فيزيكي
از 124 دبيرستان داراي كتابخانه، اكثراً از داشتن ابتدايي‌ترين امكانات يك كتابخانه ـ شرايط فيزيكي متعارف ـ محروم هستند. اساساً در طرح و نقشه احداث بناي اين واحدهاي آموزشي جايي براي كتابخانه در نظر گرفته نشده است. اين معضل حتي در دبيرستانهاي تازه تأسيس نيز قابل مشاهده است. اكثر اين مراكز از لحاظ شرايط فيزيكي نظير نور، دما، صدا، مكان و فضا وضعيت مطلوبي ندارند. فضاي مناسب براي مخزن مواد كتابخانه‌اي و فضاي مطالعه دانش‌آموزان نامطلوب است. اغلب، اتاقهايي را كه قابليت كاربري براي كلاس ندارند، به كتاب و كتابخانه اختصاص داده‌اند. 52/39% از كتابخانه‌ها مكاني غيرمستقل دارند و با اتاقهاي نظير امور پرورشي، نمازخانه، راهروي مدرسه و ... مشترك مي‌باشند.
فضاي موجود كتابخانه‌هاي دبيرستاني متناسب با تعداد دانش‌آموزان نيست. به طور متوسط، هر كتابخانه 28/22 مترمربع را به خود اختصاص داده‌ است. با توجه به تعداد دانش‌آموزي دبيرستانهاي مورد بررسي ـ شامل 52650 نفر ـ تقريباً به ازاي هر دانش‌آموز 06/0 مترمربع فضا وجود دارد.
«بر اساس استانداردهاي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي حداقل 40 مترمربع كه 8% فضاي آموزشي آموزشگاه مي‌باشد، بايد به كتابخانه اختصاص داده شود تا همزمان مورداستفاده 10% دانش‌آموزان آن آموزشگاه باشد. يعني لازم است 2 الي 3 متر فضا براي هر دانش‌آموز در كتابخانه در نظر گرفته شود» ( ري ،1375، 11)
اكثر كتابخانه‌ها به دليل نداشتن نور طبيعي، محيطهايي دلگير و تحمل‌ناپذيرند. كتابخانه‌ها در مكان مناسبي از آموزشگاه قرار ندارند و با شروع زنگ تفريح، تنها فرصت مطالعه با سر و صداي دانش‌آموزان از دست مي‌رود. از 124 واحد آموزشي داراي كتابخانه، تنها 21 كتابخانه فضاي تقريباًَ‌مناسب 50 مترمربع و بيشتر دارند و 61 واحد ديگر كمتر از 20 مترمربع فضا در اختيار دارند.
هر چند كتابخانه‌هاي دبيرستاني مورد بررسي تماماً به قفسه كتاب مجهزند، ولي اين مراكز عموماً يا به علت كمبود مكان و يا بي‌توجهي مسئولان، از نظر تجهيزات كتابخانه‌اي مانند ميز مطالعه، صندلي، قفسة نشريه‌ها و ... به شدت دچار كمبود هستند.

اداره‌كنندگان فعاليتهاي كتابخانه‌هاي دبيرستاني
كتابداران در واقع مجريان هدفهاي كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در مدارس هستند و با توجه به علم و آگاهي آنها از علوم مختلف روز، تجربه در مسائل تربيتي و تخصص در علوم كتابداري, بايد در برنامه‌‌ريزي, انتخاب و سازماندهي منابع كتابخانه، نظرهاي آنان به كار گرفته شود. سازمان آموزش و پرورش به مدارسي كه بيش از 3 هزار جلد كتاب داشته باشند، يك كتابدار با پست سازماني «كتابدار» اختصاص مي‌دهد. با وجود اين، در بسياري از موارد به علت كمبود نيروي انساني، اين امر تحقق نيافته است. براي آن دسته از كتابخانه‌هاي آموزشگاهي كه تعداد كتابهاي آنها كمتر از حد نصاب مورد نظر بوده، از مربي پرورشي، دبيران و يا دانش‌آموزان به عنوان كتابدار استفاده شده است. 44% مسئولان كتابخانه‌ها دوره آموزش كوتاه مدت كتابداري را گذرانده‌اند و 56% فاقد هرگونه آموزش در كتابداري مي‌باشند. در مصاحبه با كتابداران، اكثراً به ناكافي بودن دوره تأكيد داشتند. بيشتر كاركناني كه پست «كتابدار» دارند، روزهاي خاصي در دبيرستان حضور دارند (مثلا سه يا چهار روز در هفته). 52% مسئولان كتابخانه، در شوراي مدرسه كه ممكن است هر ماه در مدرسه تشكيل شود، شركت مي‌كنند. كتابداران در قبال 36 ساعت كار هفته و اجبار به كار در نوبت دوم، هيچ‌گونه مزاياي شغلي مانند اضافه‌كار ساعتي ندارند.

بودجه
هيچ يك از كتابخانه‌هاي دبيرستاني مورد بررسي بودجة معيّن و مشخصي ندارند تا بتوان بر اساس آن برنامه‌هاي كتابخانه را اجرا كرد. دبيرستانهاي دولتي به سبب ضعف مالي، فاقد توان اختصاص بودجه براي خريد كتاب هستند. اين مشكل در دبيرستانهاي غيرانتفاعي كه به ظاهر توان مالي بيشتري دارند، از دبيرستانهاي دولتي بدتر است. مديران دبيرستانها بسته به سليقة شخصي و در نهايت از سر دلسوزي، از محل سرانه تخصيصي مقدار ناچيزي را صرف امور كتابخانه مي‌كنند. در مجموع، دبيرستانهاي دخترانه، آن هم فقط با سليقه مدير، مقداري بيشتر از دبيرستانهاي پسرانه بودجه براي كتابخانه صرف كرده‌اند. مدارس مورد بررسي در جذب كمكهاي مردمي و دانش‌آموزي نيز ناتوانند. در عمل، 73% از كتابخانه‌ها به لحاظ مالي تنها به بودجه سرانه متكي هستند.

وضعيت مجموعه
مجموعه كتابخانه‌هاي دبيرستاني به لحاظ كمّي و كيفي نيزي كاستيهايي دارند. منابع اكثراً از نظر محتوا قديمي و كهنه‌اند. درصد كتابهاي علمي در آنها بسيار اندك است و موضوعات كتابها ناهمگوني زيادي دارند. 30% كتابهاي موجود در كتابخانه‌هاي مورد پژوهش در موضوعات مذهبي و ديني است. درصد كمي از كتابها، كتابهاي مرجع و كتابهايي درباره تاريخ، زبان، علوم اجتماعي و كتابهاي هنري هستند. اين‌گونه مجموعه‌ها نمي‌توانند پاسخگوي ذهن كنجكاو دانش‌آموزان باشند. استفاده از كتابهاي كتابخانه، تابعي است از علايق شخصي دانش‌آموزان و بندرت نياز برنامه‌هاي آموزشي، آنان را به مطالعه ترغيب مي‌كند. جوابها حاكي از اين است كه كتابها، هم براي درس و هم براي مطالعه آزاد، استفاده مي‌شوند؛ اما با مشاهده منابع مي‌توان دريافت كه بيشترين منابع، كتابهاي درسي و كتابهاي تستي كنكور مي‌باشد. منابع و مواد كتابخانه‌ها بدون توجه به نياز و درخواست دبيران و همچنين نياز دانش‌آموزان تهيه شده است و معمولاً با مقطع تحصيلي آنها سنخيت ندارد. در مجموع، 261902 عنوان كتاب در كتابخانه‌هاي مورد بررسي وجود دارد و با توجه به جمعيت دانش‌آموزيِ اين كتابخانه‌ها، شامل 52490 نفر، نسبت 97/4 كتاب براي هر دانش‌آموز، رقم قابل توجهي نيست. در اين زمينه استاندارد خاصي وجود ندارد، ولي در بعضي كشورها مثل سنگاپور معيار پنج عنوان كتاب براي هر دانش‌آموز و در بعضي كشورها نيز اين تعداد را تا 20 عنوان ذكر كرده‌اند. در ايران نيز تعداد 6 عنوان كتاب براي هر دانش‌آموز مناسب تلقي شده است (ري، 1375، 26).
در تعداد محدودي از كتابخانه‌ها، روزنامه‌ها و مجله‌هاي اهدايي به صورت ناقص وجود دارد. در كل، 147 عنوان مجله و 59 عنوان روزنامه مشاهده گرديد كه بيشترين آنها مجله‌هاي رشد و روزنامه‌هاي محلي مي‌باشند.
در كتابخانه 5 الي 6 دبيرستان، رايانه و راديو ضبط وجود دارد. در تعدادي از مدارس چند وسيله سمعي و بصري وجود دارد كه مستقيماً در اختيار كتابخانه نيستند، ولي دانش‌آموزان مي‌توانند از آنها استفاده كنند. تنها 35% كتابخانه‌هاي مورد بررسي داراي يك يا چند نوع وسيله همچون راديو و ضبط، فيلم، نوار و ... بودند.

خدمات در كتابخانه‌هاي آموزشگاهي مورد بررسي
ارائه خدمات هدفمند در يك كتابخانه آموزشگاهي با پيروي از خط مشي مدوّن براي انتخاب و تهيه مواد آغاز مي‌شود. 1/87% از كتابخانه‌هاي مورد بررسي خط مشي مدوّني براي انتخاب و تهية منابع كتابخانه‌اي ندارند.
در 03/24% كتابخانه‌هاي مورد بررسي، انتخاب مواد توسط كتابدار مسئول كتابخانه‌ انجام مي‌گيرد. در بسياري از كتابخانه‌ها براي انتخاب كتابها از مربي پرورشي، شوراي دبيران، رئيس مدرسه و دانش‌آموزان كمك گرفته مي‌شود.
كتابخانه براي ارائه خدمات سريع و صرفه‌جويانه و جلب رضايت مراجعان، ناگزير از به‌كارگيري نوعي سازماندهي براي مجموعه است. همة شواهد از بي سازماني مجموعه‌ها حكايت دارد. 54/68% اين كتابخانه‌ها، براي تنظيم مجموعه خود از روش موضوعي دلخواه بهره برده و كتابهاي هم موضوع را در كنار هم در قفسه تنظيم كرده‌اند و براي اينكه جاي دقيق يك كتاب مشخص شود، يك شمارة دلخواه به كتاب داده‌اند كه مشخص كننده جاي كتاب است. 12/16% از كتابخانه‌هاي مورد بررسي، از روش كامل ديويي براي نظم‌بخشي به منابع خود استفاده كرده‌اند.
100% دانش‌آموزان مدارس از كتابخانه استفاده مي‌كنند. معلمان و ساير كادر آموزشي و كاركنان نيز به كتابخانه احساس نياز مي‌كنند.
55/64% كتابخانه‌هاي مورد بررسي روش قفسه باز و 45/35% به صورت قفسه بسته اداره مي‌شوند. به علت نبود فضاي مناسب، به نظر مي‌رسد نظام قفسه بسته مناسب باشد، هر چند قفسه باز براي دانش‌آموزان در اين سن مناسب‌تر است.
از جمله مهارتهاي لازم دانش‌آموزان در ارتباط با كتابخانه، مهارتهاي استفاده از كتابخانه است. بر اساس پاسخهاي داده شده به پرسشهاي پرسشنامه، 83/54% از كتابخانه‌هاي مورد بررسي به ارائه اين آموزشها پرداخته‌اند. بيشتر آموزشها به صورت انفرادي است و در كتابخانه‌هايي كه به صورت قفسه باز اداره مي‌شوند، براي راهنمايي دانش‌آموزان در پيدا كردن، كتابي خاص ارائه شده است.

همكاري بين كتابخانه‌اي
همكاري بين كتابخانه‌اي، يكي از مهم‌ترين راه‌هاي دسترسي به منابع است. اين روش در سطح مدارس كمتر مورد توجه قرار گرفته است. به دليل كمبود امكانات كتابخانه‌هاي آموزشگاهي (دبيرستاني)، مراجعه‌كنندگان نمي‌توانند نياز خود را به‌طور كامل برطرف سازند. از اين رو، بايد با ساير كتابخانه‌‌هاي در دسترس مانند كتابخانه‌هاي عمومي و كتابخانه‌هاي ادارات كه مجموعه مناسب‌تري دارند، همكاري كنند. يافته‌هاي اين تحقيق نشان مي‌دهد در 61% دبيرستانهاي مورد بررسي، همكاري بين كتابخانه‌اي وجود دارد. 25/32% همكاريها با كتابخانه‌هاي عمومي بوده است.
از مهمترين خدماتي كه در يك كتابخانه آموزشگاهي ارائه مي‌شود، بخش امانت آن است. تعداد كتابهاي به امانت رفته، ميزان استقبال جامعة استفاده‌كننده را نمايان مي‌سازد. جمعيت مراجعه‌كننده به كتابخانه‌هاي مورد بررسي، رقم 97/16% را نشان مي‌دهد كه ميزان كتابهاي به امانت گرفته شده از سوي آنها 48/3% مي‌باشد. اين ميزان بسيار ناچيز است و از نياز شديد اين كتابخانه‌ها به توجه كمّي و كيفي از سوي مسئولان حكايت دارد. از جمله خدماتي كه كتابخانه‌هاي دبيرستاني مي‌توانند با ارائه آن دانش‌آموزان را به سوي خود جلب و آنها را در يك محل گرد آورند، تدارك فعاليتهاي جنبي است. اين امر اگر با در نظر گرفتن زمينه‌هاي موجود علمي و فرهنگي و هنري در بين دانش‌آموزان صورت گيرد، مي‌تواند ضمن تبليغ كتابخانه آموزشگاه، آن را از مكاني ايستا و بي‌تحرك، به مركز فرهنگي پويا و زنده تبديل نمايد.
كتابخانه‌هاي دبيرستاني مورد بررسي، بيشترين فعاليت جنبي خود را به ترتيب، مسابقه شعر و كتابخواني و تهيه روزنامه‌ ديواري ذكر كرده‌اند. اكثر مدارس در طول سال يك يا چند فعاليت جنبي ـ اكثراً زير نظر مربي پرورشي ـ را ارائه مي‌دهند.
كتابداران و مسئولان كتابخانه‌هاي مورد بررسي، مشكلات اصلي اين كتابخانه‌ها را به ترتيب «نبود كتابدار متخصص، بي‌توجهي مسئولان به كتابخانه، نداشتن بودجه كافي و نبود منابع جديد» ذكر كرده‌اند.

پيشنهادها
1. اولويت بخشيدن به تخصيص فضا و مكان كافي و مناسب، همراه با تجهيزات ضروري براي كتابخانه‌هاي دبيرستاني.
2. اختصاص بودجة مشخص و مدوّن براي خريد و تهيه منابع اطلاعاتي لازم و نيز تخصيص درصدي از عوايد حاصل از فروشندگان تعاوني مستقر در آموزشگاه‌ها به نفع كتابخانه‌هاي دبيرستاني.
3. تقويت امكانات و منابع مالي موجود و بالقوه نظير جذب كمكهاي خيرين براي هزينه‌هاي كتابخانه.
4. دعوت از صاحب‌نظران در امور كتابخانه‌هاي آموزشگاهي و تشكيل انجمني به همين نام به منظور استفاده از امكانات و تجارب آنان در خصوص روشهاي كاربردي گسترش كتابخانه‌هاي آموزشگاهي.
5. اقدام عاجل در جهت گزينش ضابطه‌مند افراد مستعد به فعاليت در كتابخانه‌هاي آموزشگاهي از بين نيروهاي آموزشي براي دبيرستانهايي كه كتابخانه‌هايشان فاقد كتابدار بوده و تخصيص پست كتابدار به آنها به منظور استفاده از مزاياي شغلي اين رسته.
6. ارائة دوره‌هاي آموزشي كوتاه مدت و بلندمدت براي شاغلان كنوني كتابخانه‌هاي دبيرستاني با كمك دايره ضمن خدمت مجري دوره‌هاي آموزشي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني.
7. تعيين كتابخانة معلم شماره يك، به عنوان مركز خدمات كتابداري به كتابخانه‌‌هاي آموزشگاهي.
8. راه‌‌اندازي دوره‌هاي كار و دانش كتابداري و استفاده از مزاياي اين دوره در جهت رفع كمبود نيروي متخصص.
9. لحاظ كردن امتياز در فرم ارزشيابي مديران آموزشگاه‌ها (دبيرستانها) در ارتباط با ميزان توجه آنها به مسائل كتاب و كتابخانه در آموزشگاه (دبيرستان) محل خدمت. ‌

منابع
ـ آسايش، شهين (1356). «مقايسه كتابخانه‌هاي دبيرستاني ايران (تهران) و بريتانيا». پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني، دانشكده روانشناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران.
ـ باب الحوائجي، فهيمه (1366). «علل عدم تداوم و پويايي كتابخانه‌هاي دبيرستاني در ايران». پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده روانشناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران.
ـ بيگدلي، زاهد (1366). «طرح پيشنهادي براي تربيت كتابدار آموزشگاهي در شرايط فعلي». پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني، دانشكده روانشناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران.
ـ حسن‌پور گل ميشي، پرويز (1378). «بررسي وضعيت كتابخانه هاي دبيرستاني شهر مشهد». فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني، جلد دوم، شماره دوم (تابستان 1378): 76-57.
ـ خسروي، فريبرز (1370). «بررسي وضعيت كتابخانه هاي دبيرستاني سراسر كشور و ارائة راه حل براي پويايي آنها». پايان نامه فوق ليسانس كتابداري و اطلاع رساني، دانشگاه تربيت مدرس، 1370.
ـ ري، كالين (1375). كتابخانه آموزشگاهي: راهنمايي براي معلم ـ كتابدار، ترجمه مهرداد نيكنام، نيره امامي. تهران: دبيرخانه هيئت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور.
ـ صمدي علي‌نيا، ربابه، فرشته سپهر و اشرف‌السادات بزرگي (1385). «بررسي وضعيت كيفي كتابخانه هاي دبيرستاني شهر اصفهان از لحاظ مديريت، نيروي انساني, بودجه، منابع، و فضا و جايگاه اين كتابخانه ها در بدنه آموزش و پرورش در سال تحصيلي 85 ـ 1384». مجله الكترونيكي نما، شماره سوم، دوره ششم (دي، 1385).
ـ علومي، طاهره (1358). «بررسي كتابخانه هاي دبيرستاني تهران و ارائه پيشنهادهايي براي گسترش و توسعه آنها». پايان نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشكده روانشناسي و علوم تربيتي دانشگاه تهران.
ـ مهدي‌زاده نادري، نوشين (1356). «وضعيت جاري كتابخانه‌هاي آموزشگاهي در استان فارس». پايان نامه كارشناسي‌ارشد كتابداري و اطلاع رساني. دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه شيراز.


--------------------------------------------------------------------------------

1 . مدرس دانشگاه آزاد اسلامي كرمانشاه.
2. كارشناس ارشد دانشگاه رازي كرمانشاه.