تاريخچه:
اسناد تاريخي و مطبوعات قديمي يكي از گنجينه‌هاي ارزشمند سازمان كتابخانه‌‌ها، موزه‌ها و مركز اسناد آستان قدس رضوي است كه سالها در اين مركز مورد بهره‌برداري اهل علم قرار گرفته است.
سابقه تاسيس مديريت اسناد و مطبوعات به سال 1376 بر مي‌گردد. تا قبل از آن اسناد و مطبوعات در اداره مخطوطات كتابخانه مركزي نگهداري مي‌شد. آرشيو مطبوعات اين كتابخانه در سال 1359 به صورت مستقل با تكيه بر دريافت نشريات وقفي و اهدايي و خريداري تاسيس و به ارائه خدمات پرداخت.
از سال 1369 با پيدا شدن اسناد آستان قدس در يكي از اماكن متبركه كه پيشينه تاريخي اين بقعه مقدس را در برداشت، فصل جديدي در منابع كتابخانه آستان قدس و هم‌چنين در تاريخ ايران گشوده شد. اين اسناد در زير مجموعه مطبوعات تحت عنوان آرشيو مطبوعات و اسناد قرار گرفت.
با اضافه شدن برگ‌هايي ديگر از اسناد به اين مجموعه گرانبها زمينه براي تاسيس اداره‌هاي مستقل فراهم گرديد و مديريت اسناد و مطبوعات در مره ماه 1376 تحت عنوان اداره اسناد و مطبوعات فعاليت خود را با موجودي 283 هزار برگ اسناد قديمي آستان قدس و 180 هزار برگ مجموعه اسناد خانواده علم آغاز نمود به طوري كه بعد از شش سال تلاش و كوشش مستمر توانسته است از راه گردآوري (خريداري، اهداء و وقف) اسناد مكتوب شامل اسناد اداري ، احكام و فرامين و ... و اسناد غير مكتوب شامل نوارهاي ويدئويي‌، كاست، كارتريج، مهر، عكس و ... موجودي خود را به هفت ميليون افزايش دهد. اداره اسناد از سال 1382 به مديريت امور اسناد و مطبوعات تغيير نام يافت كه شامل: گروه اسناد، و گروه مطبوعات مي‌باشد و به تفكيك به معرفي مختصر آن مي‌پردازيم: 

1- گروه اسناد:
گردآوري، طبقه‌بندي، ارزشيابي، نگهداري، نمايه‌سازي و ارائه خدمات به محققان، انجام فعاليتهاي پژوهشي با استفاده از اسناد موجود حفظ تاريخ شفاهي از طريق مصاحبه، از وظايف گروه فوق مي‌باشد.
در گروه اسناد مجموعه‌اي از اسناد مكتوب و اسناد غير مكتوب نگهداري مي‌شود كه در انتها موجودي آن معرفي مي‌گردد.
گروه اسناد از بخشهاي ذيل تشكيل يافته است: 

بخش تاريخ شفاهي

با هدف جمع آوري، نگهداري و طبقه بندي خاطرات شفاهي مربوط به آستان قدس، آرشيو تاريخ شفاهي در سال 1376 در اداره اسناد تاسيس گرديد.
اين آرشيو زير مجموعه اداره اسناد مي باشد رسالت آرشيو تاريخ شفاهي ساماندهي اطلاعات جمع آوري شده در چهار چوب آيين نامه در راستاي اطلاع رساني، خدمات دهي، و انتقال آن به نسلهاي آينده است. 
ادامه مطالب/لينك...

بخش ارزشيابي

شناسايي، گردآوري، بازبيني، طبقه‌بندي، تهيه شناسنامه و آماده سازي اوليه اسناد تحويل جهت ارسال به مخزن به عهده بخش فوق مي‌باشد. كه تاكنون بيش از دو و نيم ميليون برگ ارزشيابي شده است. اسنادي كه ارزشيابي شده‌اند از مجموعه‌هاي مختلفي است كه هم الكنون در مخزن اسناد نگهداري مي‌شود.
 

بخش مخزن اسناد

ثبت، نگهداري و حفاظت از انواع اسناد تحويلي به مخزن اعم از اسناد خطي، چاپي ، تصويري ، شنيداري، هم‌چنين انجام فعاليتهاي پژوهشي و پاسخگويي به مراجعه كنندگان از حيث اسناد و كتب تاريخي از وظايف بخش فوق مي‌باشد. اين بخش شامل واحدهاي ذيل مي‌باشد.
1- كتابخانه تخصصي تاريخ: هدف از تاسيس اين كتابخانه ، تأمين نيازهاي پژوهشي محققان و مراجعان و كاركنان مديريت اسناد و مطبوعات مي‌باشد . اين كتابخانه در سال 1376 تاسيس و حدود 10000 جلد كتاب در حوزه تاريخ ايران ، جهان ، تاريخ اسلام و تاريخ مطبوعات دارد. از جمله منابع اين كتابخانه انتشارات دولتي و بولتن‌ها و بروشورهاي مؤسسات وابسته به آستان قدس است كه تعدادي از آنها فهرست‌نويسي شده است.
2- تالار محققان اسناد: ارائه خدمات به محققان اسناد از طريق رايانه، اسكن سند و عكس و تبديل فيلم و كاست به لوح فشرده از وظايف آن مي‌باشد.
3- واحد پژوهش اسناد: بررسي اسناد و مطبوعات موجود در مخازن اسناد و مطبوعات ، انتخاب موضوعهاي پژوهشي، اولويت‌بندي موضوعها بر مبناي سياستهاي سازمان و در راستاي سياست اطلاع رساني اين اداره ، تحقيق و پژوهش در موضوعهاي مصوب شوراي پژوهش سازمان ، استفاده از راهنمايي و مشاوره اساتيد دانشگاه و كارشناسان سند براي رفع مشكلات پژوهشي و تهيه و تنظيم مقالات در قالب دفاتر اسناد ، از وظايف اين واحد است.
تاكنون كتاب تاريخ شفاهي ، گزيده اسناد تاريخي از صفويه تا قاجار ج 1 ، دفتر اسناد ج اول و دوم و سوم و عكس‌هاي تاريخي ج 1 و اسناد حضور دولتهاي بيگانه در شرق ايران، گزيده اسناد ولادت امام رضا(ع) ، مقاله نامه امام علي(ع) ، چكيده نامه مقالات خراسان به چاپ رسيده است و عناوين ذيل نيز در حال پژوهش يا انتشارات :
1- دفتر اسناد ج 4 و 5 و 6 و 7 .
2- گزيده عكسهاي تاريخي آستان قدس و (آلبوم رجال) ج 2
3- گزيده اسناد تاريخي از صفويه تا قاجار ج 2
4- مكتب خانه‌ها و مدارس قديمي آستان قدس
5- اسناد قشون در دوره قاجار
6- فهرست روزنامه‌هاي موجود در آرشيو مطبوعات
7- مقاله نامه امام رضا(ع)
8- اسناد ولايات و طوايف سيستان و قاينات 

نمونه اسناد ديداري و شنيداري/لينك
مراكز اسنادي معروف دنيا/لينك

بخش نمايه سازي و آماده سازي اسناد

اين بخش با بررسي اسناد و عكسها و استخراج كليه واژه‌هاي مهم در قالب نمايه‌هاي رايانه‌اي، دست يابي محققان به مطالب مورد نياز خود را از انبوه اسناد امكان پذير مي‌سازد.
در اين بخش علاوه بر نمايه سازي اسناد و عكسها براساس اصول فهرست‌نويسي ، تعدادي دست نامه ، فهرست، اصطلاح نامه تهيه شده است كه به شرح ذيل مي‌باشد:
1- تهيه نمايه الفبايي مزارع موجود در طومار‌هاي عليشاهي و عضد الملك (پاييز 1380).
2- تهيه نمايه كتاب شجره سلسله جليله سادات رضوي(تابستان 81).
3- تهيه شيوه نامه نمايه سازي ، چكيده نويسي، تدوين اصطلاح نامه و فهرست مستند اسامي (پاييز 81).
4- تهيه فهرست مستند اسامي موجود در اسناد و عكسهاي نمايه سازي شده(پاييز 1381).
5- تهيه فهرست مستند اسامي نمايه سازي شده داراي مهر(زمستان 81).
6- تهيه اصطلاح نامه رضوي براساس اسناد و عكسهاي نمايه سازي شده(بهار 82).
7- تهيه دستنامه اصطلاحات دفتري سياق، تعريف برخي اصطلاحات موجود در اسناد همراه دستور العمل‌هايي جهت نمايه سازي اسناد دوره صفويه و افشاريه (پاييز 82).
8- تهيه نامه كتاب دستور الملوك.
مجموعه‌‌هاي اسناد
الف) اسناد مكتوب و نوشتاري: شامل كليه فرمانها، رقم‌ها، اسناد و معاهدات سياسي ، افتصادي ، اداري، اجتماعي، گزارش‌هاي فرهنگي ، قضايي، حقوقي و مكاتبات خصوصي و خانوادگي مي‌باشد كه در زير مجموعه‌هايي به شرح ذيل دارد: 

1- مجموعه‌هاي كهن:
- اسناد تشكيلات اداري آستان قدس رضوي از صفويه تا اواخر قاجار شامل 283 هزار برگ مجموعه فوق گرانبهاترين اسناد اداري ايران محسوب مي‌شود. نظام اداري تشكيلات مقدس آستان قدس نمادي از نظام اداري ايران در دوره‌هاي صفويه، افشاريه و قاجاريه است و تحولات سياسي، اجتماعي ، اقتصادي و ادبي در اين اسناد به خوبي منعكس شده است. مراحل شناسنامه‌نويسي و ثبت آن تمام شده و اكنون در مرحله نمايه‌سازي است. اطلاعات آن وارد رايانه شده است2- مجموعه اسناد خانوادگي و شخصي:
- اسناد خانواده علم: شامل 180000 برگ سند و پنج هزار قطعه عكس بسيار ارزشمند درباره تاريخ شرق ايران (سيستان، قاينات و خراسان) از دوره صفوي تا پهلوي است. اين مجموعه نمادي از حكومتهاي محلي و اوضاع اجتماعي ، فرهنگي ، سياسي و اقتصادي منطقه مي‌باشد. تمامي اين اسناد شناسايي ، ثبت و نمايه سازي شده است.
- اسناد اهدايي بنياد شهيد(مجموعه آصف السلطنه): شامل 26 هزار برگ مي‌باشد. مربوط به اسناد ملكي، حقوقي آصف السلطنه داماد مظفر الدين شاه قاجار و از ملاكين عصر قاجار است . محدوده جغرافيايي اسناد منطقه شمال غرب كشور، آذربايجان، قزوين، زنجان و مناطق مركزي تهران، ساوه و ورامين را در بر مي‌گيرد. اسناد فوق ثبت و ارزشيابي شده است.
- اسناد موقوفه شاهورديخان: اين مجموعه : مجموعه‌هايي اهدايي به كتابخانه آستان قدس است . موضوع اصلي اين مجموعه املاك وقفي شاهورديخان و بيشتر اسناد آن شامل مكاتبات با متوليان موقوفه و امور مالي آن مي‌باشد كه ارزشيابي و نمايه سازي شده‌اند.
- اسناد بزرگ نيا تاجر خراساني تعداد 846 برگ سند اهدايي توسط خانم فاطمه بزرگ نيا كه مربوط به امور تجاري حاجي عبدالحسين تاجر تهارني و حاجي آقا بزرگ تهراني پدر وي است . موضوع آن بيشتر مصالحه نامه و اجاره خط . 
3- مجموعه‌هاي معاصر
- اسناد بايگاني‌هاي آستان قدس رضوي با تغيير نظام اداري از دوره پهلوي، ثبت و حفظ اسناد در آستان قدس نيز نظام تازه‌اي يافت. و بدين ترتيب، نخستين بايگاني آستان قدس از سال 1304 ﻫ.ش تاسيس شد. ميليونها برگ سفيد و مدرك و پرونده در بايگاني‌هاي آستان قدس گرد آمده كه تاكنون اداره اسناد طبق ضوابط خود بيش از بيست ميليون برگ از اين اسناد را از بايگاني راكد آستان قدس موجود كه نيمي از آن را تحويل گرفته و تهيه شناسنامه و ثبت آنها را در دستور كار خود قرار داده است. موضوع اصلي اين اسناد عبارت است از مكاتبات اداري در رده‌هاي مختلف سازماني ، صورت جلسه‌ها ، آيين نامه‌ها ، اساس نامه‌ها ، احكام اداري ، مصوبه‌ها، كمك به فقرا ، امور فرهنگي ، دفاتر انديكاتور و غيره.
- مجموعه اسناد كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي: اين مجموعه سي هزار برگ شامل مكاتبات آستان قدس با كتابخانه مركزي در دوره پهلوي است. و موضوعات خزانه، اراضي، حسابداري و كتابخانه را در بر مي‌گيرد.
- مجموعه تصاوير اسناد مكاتبات آستان قدس دورة انقلاب اسلامي: اين تصاوير موضوعات مختلفي را در بر مي‌گيرد و صرفاً مكاتباتي است كه ترشيح يا دستوري از توليت عظمي آستان قدس در حاشيه آن وجود دارد. اين اسناد در سالهاي 1374 و 1375 از روابط عمومي كل به كتابخانه تحويل داده شد.
4- مجموعه‌هاي متفرقه:
اين اسناد به صورتهاي مختلف اهدايي ، وقفي و خريداري به اداره اسناد رسيده است. و انواع اسناد را در بر مي‌گيرد.
ب) اسناد غير مكتوب ( اسناد ديداري و شنيداري)
با توجه به اهميت عكس، نوار و فيلم به عنوان اسناد مهم و معتبر ، اين مديريت در كنار جمع آوري و طبقه بندي اسناد نوشتاري، گردآوري و طبقه بندي اسناد ديداري نيز پرداخته است. تعداد 30 هزار قطعه عكس از رجال ، دولتي و ديواني ، اماكن تاريخي، وقايع و رخدادهاي تاريخي و مذهبي، 20 هزار برگ نقشه در اين مديريت موجود است. از ميان اسناد صوتي و تصويري تعداد چهارصد حلقه فيلم پروژكتوري و ويدئويي، 11500 صفحه گرامافون و 1160 حلقه نوار ريلي و نوار كاست مربوط به وقايع تاريخي ، مصاحبه‌ها و سخنراني‌ها در مخزن اسناد نگهداري مي‌شود.
برخي املاك آستان قدس است:
- اسناد حاج حسين آقا ملك
- اسناد سيدجلال الدين تهراني
- اسناد خريداري شده از آقاي گلبن(وزارت عدليه در دوره قاجار)
- اسناد خانواده شجاع رضوي
- اسناد تعزيه خواني
- و دهها مجموعه شخصي اهدايي و خريداري تاكنون ارزشيابي و طبقه بندي و اطلاعات آن از طريق سيستم نرم‌افزار سازمان قابل بازيابي است و علاقه‌مندان مي‌توانند اطلاعات بيشتر از طريق پست الكترونيكي و يا ايميل مديريت دريافت نمايند. 
___________________________________________________________ 
2- گروه مطبوعات:
این گروه از سال1359 به صورت مستقل بر مبنای نشریات وقفی و اهدایی در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی تأسیس شد و اکنون زیر نظر مدیریت امور اسناد و مطبوعات فعالیت می نماید. وظایف اصلی گروه : فراهم آوری، آماده سازی، نگهداری، اطلاع رسانی و ارائه خدمات مجموعه نشریات داخلی و خارجی است که از طریق اهداء، خرید، وقف و مبادله فراهم می گردد.
در حال حاضرگروه مطبوعات دارای حدود 6700 عنوان نشریه، بالغ بر787612 نسخه می باشد که در 31346 جلد صحافی شده است. از این مجموعه بیش از 1600 عنوان نشریات جاری را تشکیل می دهد. 

گروه مطبوعات دارای دو بخش به شرح ذیل می باشد : 

بخش سفارش،فهرستنوسی،ثبت ومخازن مطبوعات

این بخش با واحد هاي زير مجموعه وظايفي به شرح ذيل را به عهده دارد:
- شناسائي، سفارش، جذب، فراهم آوری، پيگيري و تامین کسری نشريات
- آماده سازي، فهرستنويسي و ثبت مطبوعات
- ورود اطلاعات و موجودي نشريات به بايگاه نرم افزاري نشريات ادواري در شبكه(سيمرغ)
- حفاظت و نگهداري مطبوعات در مخازن ( آرشیو - پیش آرشیوی)
- نمايه سازي و چكيده نويسي مطبوعات
- گردآوری و طبقه بندی بریده های جراید
- گردآوری و طبقه بندی شبنامه ها 

بخش تالار هاي مطالعه مطبوعات

بخش تالارهای گروه مطبوعات آستان قدس رضوی با دارا بودن چهار تالار با عناوین تالار محققان مطبوعات فارسي/لينك، تالار محققان مطبوعات لاتین/لينك، تالار مطبوعات روز آقایان و تالار مطبوعات روز بانوان/لينك آماده ارائه خدمات تخصصی و عمومی به تمام اقشار جامعه می باشد. 

معرفي نمونه هايي از نفايس مطبوعاتي/لينك
گالري تصاويرنمونه اي از نفايس اسناد و مطبوعات/لينك